kunstbusgroningen

Lexicon Kunstbus Groningen

Dit artikel is 19-03-2022 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

klokluiden

Klokken werden geluid om een gebeurtenis aan te kondigen, ter waarschuwing en oproeping in geval van gevaar en om de tijd aan te geven. Aan de voorafgaande of volgende klokslag ontleenden afkondigingen, officiële handelingen en vonnissen hun rechtskracht: vandaar ook de term 'klokslag' om het rechtsgebied van een stads- of dorpsbestuur aan te duiden.

Door middel van het kleppen van klokken (waarbij de klepel slechts tegen één wand van de klok slaat) werden de weerbare mannen opgeroepen om bij brand, dijkdoorbraak of watersnood hulp te bieden dan wel ten strijde te trekken.Klokken werden geluid bij vreugde (een gewonnen veldslag, de geboorte van een oranjetelg) en droefheid (na het overlijden van een dorpsbewoner; langdurig na het overlijden van vorst of vorstin, van een belangrijk persoon in de stads- of dorpsgemeenschap; resp. tijdens een begrafenis). In steden werd het sluiten van de stadspoorten, het doven van de vuren door klokgelui aangekondigd. Ook in de oudejaarsnacht werd geluid: daarbij werd aan de luiders 'kloksmeer' (jenever) verstrekt, resp. werd een inzameling in het dorp gehouden om kloksmeer van te kopen.

Het uur van de kerkgang werd tevoren door het luiden van klok of klokken aangekondigd, niet slechts op de dag zelf, maar ook de voorafgaande avond. Het luiden om de etenstijden aan te geven, gebeurde veelal om 8.00,12.00 en 18.00 uur.

Van deze vroeger veelvoorkomende gebruiken zijn sommige in Groningen bewaard gebleven. Blijkens een in 1974 uitgevoerde enquête bleek het tijdluiden nog in 57 van 161 kerken in zwang, zij het dikwijls alleen om 8.00 en 12.00 uur. De meerderheid van de kerken, waar het tijdluiden nog gebruikelijk was, lag in het Westerkwartier en romdom Loppersum. Vaak werd het gebruik afgeschaft omdat geen klokluider meer beschikbaar was. De elektrificatie van veel luidinstallaties geeft gelegenheid het gebruik te doen herleven. Het oudejaarsluiden was vooral in de dorpen van Duurswold gebruikelijk.

Het veelvuldig gebruik van kloksmeer leidde er tot ongeregeldheden: daarom werd het luiden in 1889 in Kolham verboden. In Schildwolde en Siddeburen wordt nu de klok van 20.00 uur op de oudejaarsavond tot 8.00 uur in de nieuwjaarsmorgen geluid; elders in Duurswold duurt het luiden een half uur.

Het luiden bij een begrafenis is in de overgrote meerderheid van de Groninger dorpen gebruik. Eertijds behoorde het tot de burenplichten (naberplichten). Het aantal varianten is legio. Wanneer een kerktoren twee klokken bezat, kon het luiden voor een man verschillen van dat voor een vrouw: in Usquert werd bijvoorbeeld het luiden voor een man voorafgegaan door twaalf slagen met alleen de grote klok, het luiden voor een vrouw door twaalf slagen met alleen de kleine klok. In de torens van Middelstum en Hornhuizen is aangetekend, welke doden zijn verluid.

Leden van het in 1982 opgerichte Groninger Klokkenluiders Gilde luiden 's zondags voor de kerkdiensten in de Martinikerk en op de laatste zaterdagmiddag van de maand; alle twaalf luidklokken in de Martinitoren hebben er beurtelings deel aan. [De Olde]

Lit.: P. Sartori, Das Buch von deutschen Glocken (Berlijn en Leipzig 1932) 45-134: A. Lehr, Van paardebel tot speelklok (Zaltbommel 1971) 119-132; R. Steensma, Het gebruik van de hervormde kerken in Groningen (Groningen 1974) 109119; A. Pathuis, 'Groninger torenklokken', II, Publicaties Stichting Oude Groninger Kerken nr. 19 (1978) 185-188: J. van der Kooi, 'Schoolmeesters en volkscultuur' in: P.Th.F.M. Boekholt en J. van der Kooi (red.), Spiegel van Groningen. De schoolmeesterrapporten van 1828 (Assen 1996) 120-123,143-144.

Groninger Encyclopedie

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.