Lexicon Kunstbus Groningen

Dit artikel is 25-05-2021 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

Jan Swart van Groningen

Jan Swart (Groningen ca. 1490/1500 - Antwerpen ca. 1558) was kunstschilder, rond 1526 werkzaam in Antwerpen, vervolgens maakte hij een reis naar Italië waarna hij bij terugkomst een tijd in Gouda verbleef. Hij schilderde historiestukken en ontwierp gebraqndschilderd glas. Typerend zijn zijn figuren met hoofddeksel voorzien van een vierkant bovenstuk.

De belangrijkste bron over het leven van Jan Swart, bijgenaamd 'van Groningen', is een korte biografie die Karel van Mander in zijn Schilderboeck (1604) opnam. Rond 1525 was hij een volleerd meester, dus waarschijnlijk werd hij kort voor 1500 geboren. Van Mander vertelt dat Groningen zijn geboorteplaats was en dat Swart rond 1522-1523 in Gouda werkte. Volgens Van Mander was Adriaan Pietersz Crabeth, een oudere broer van Dirck en Wouter Crabeth, een leerling van Swart. Als dit het geval is, dan moet Swarts verblijf in Gouda zich later, in de tweede helft van de jaren 1530 hebben afgespeeld. De laatste datering die voorkomt op een werk van Swart - een gesigneerd en gedateerd reisaltaartje - is 1562, zodat hij in of na dat jaar moet zijn overleden.

Van Mander vertelt dat Swart een tijd in Venetië verbleef en doorreisde naar Constantinopel. Bewijzen voor deze reis ontbreken. Volgens Van Mander schilderde Swart landschappen, naakten en figuren in de trant van Jan van Scorel. De kunstenaarsbiograaf kende geen schilderijen van hem, maar wel enkele houtsneden. Op basis van twee door Van Mander beschreven houtsneden - een Stoet van Turken te paard (1526) en De prediking van Christus vanaf een schip (ca. 1525) - kon een groot aantal prenten aan Swart worden toegeschreven.
Swart leverde ontwerpen voor diverse boekillustraties, zoals voor de houtsneden in de zogenaamde Vorstermanbijbel - de bijbel die de boekdrukker Willem Vorsterman in 1528-1529 in Antwerpen uitgaf. Aangenomen wordt dat Swart in de tweede helft van de jaren 1520 in deze stad woonde. Behalve houtsneden leverde Swart ook ontwerpen voor een serie van tien etsen (waarvan er een 1553 en een 1558 gedateerd is), die zijn geëtst door een anoniem kunstenaar en werden uitgegeven door Hans Liefrinck. Daarnaast zijn er tekeningen van zijn hand bewaard gebleven, waaronder een twintigtal chiaroscuro-tekeningen. Een deel van Swarts tekeningen zijn ontwerpen voor gebrandschilderde glasruitjes.8 Als tekenaar begon Jan Swart in de stijl van de Antwerpse maniëristen, waarna hij invloed onderging van Dirk Vellert en Pieter Coecke van Aelst. Ook Albrecht Dürer en Hans Sebald Beham beïnvloedden zijn werk.

SWART (Jan) van Groningen, schilder en teekenaar. Hij is omstr. 1496 in Groningen geb. en overl. in 1535. Deze jaartallen staan niet documentair vast, doch schijnen achter op een teekening te staan. Vooral door zijn teekeningen is hij bekend. Er zijn slechts weinig schilderijen van hem overgebleven. Dat hij in zijn tijd in aanzien stond en zijn werk in de smaak viel, bewijzen een groot aantal teekeningen, die ongesigneerd zijn, maar waar met een vreemde 16e eeuwsche hand zijn naam op vermeld wordt. Het is niet onmogelijk, dat hij een leerling is van Jacob Cornelisz van Amsterdam. Ook de invloed van Lucas van Leyden is in zijn werk aan te toonen. Dürer vermeldt in zijn dagboek dat Lucas van Leyden in 1521 in Antwerpen was. In de antwerpsche gildeboeken wordt in 1522 een Lucas de Hollandere vermeld en on middellijk na hem een Jan de Hollandere. Jan Swart is zeer zeker in Antwerpen geweest en staat in betrekking tot de boekdrukkers. Hij maakt er o.a. met Lucas van Leyden de houtsneden voor den Bijbel, die in 1528 bij Vorsterman verschijnt. Het is vrij waarschijnlijk, dat met Jan den Hollandere Jan Swart bedoeld is. Van Mander vertelt, dat als Scorel uit Italië terug komt, Jan Swart in Gouda woont, omstr. 1522 of 1523. Doch van Mander vergist zich meermalen in zijn jaartallen. Omstr. 1535 heeft Jan Swart een reis naar Italië ondernomen en hij heeft zelfs een tijdlang in Venetië gewoond. Het is mogelijk dat hij daar in aanraking geweest is met den duitschen houtsnijder Jörg Breu de Jonge. Veel teekeningen schijnen gediend te hebben als ontwerpen voor glasruitjes, soms ook voor hout-reliefs. Er is geen teekening aan te wijzen die voor een kerkvenster bestemd was. De onderwerpen zijn wel religieus, maar het formaat is klein en de ruitjes hebben dan ook eerder gediend tot versiering van huizen of kleine huiskapellen. Vele teekeningen vormen een cyclus. Of hij zelf glasschilder was, is niet zeker. Zijn verblijf in Gouda doet ons hem in verband brengen met den glasschilder Adriaen Pietersz. Crabeth, wiens leermeester hij misschien was. Hij heeft een vrij soepele werkwijze en staat tamelijk onbevangen tegenover zijn onderwerp. Hij geeft graag oostersche typen weer. Karakteristiek voor Swart zijn de getulbande en hooggehoede figuren.

Websites en bronnen:
https://www.boijmans.nl/collectie/kunstenaars/17273/jan-swart-van-groningen

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.

Pageviews vandaag: 11.