Lexicon Kunstbus Groningen

Dit artikel is 13-01-2022 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

Hoogezand

Hoogezand (Gronings: Hogezaand) is de hoofdplaats van de gemeente Midden-Groningen in de Nederlandse provincie Groningen. Het is het westelijke dorp van het dubbeldorp Hoogezand-Sappemeer. De plaats vormde vanaf 1811 een eigen gemeente en van 1949 tot 2018 onderdeel van de voormalige gemeente Hoogezand-Sappemeer. Met 21.830 inwoners in 2021 is het verreweg de grootste woonplaats binnen de gemeente Midden-Groningen.

Tot 1949 hoofdplaats van de zelfstandige gemeente Hoogezand. Maakt sindsdien deel uit van de gemeente Hoogezand-Sappemeer. In 1943 nam Hoogezand Foxham en Borgweg over van de gemeente Slochteren. In de periode 1808-1811 vormde Hoogezand met Sappemeer ook één gemeente.

Tot 1949 is Hoogezand (Gronings: Hogezaand) de hoofdplaats van de gemeente Hoogezand, die bestond uit de volgende dorpen en buurtschappen: Martenshoek, Foxham, Foxhol, Foxholsterbos, Borgweg (deels), Westerbroek, Waterhuizen, Kropswolde, Wolfsbarge, Nieuwe Compagnie, Kiel-Windeweer, Lula en Kalkwijk. De naam Hoogezand verwijst naar een hooggelegen plek in het veen, het Hooge Sandt. De bewoners van Hoogezand noemde men ook wel: Aanbraaide hozen, Poepen, Verrekkelingen, Boeskoolstronken, Koolstronken en Mousstronken.

Gemeente Hoogezand ligt bijna geheel ten zuiden van het Winschoterdiep, groot 6794 Ha., met 11.000 inw. De gem., die als veenkolonie veel nijverheid heeft (scheepsbouw, aardappelmeel, papier, enz.), bestaat uit de dorpen H., Windeweer, Westerbroek en Kropswolde, benevens eenige buurten. De bodem bestaat in het N.W. uit laagveen, dat als grasland voor veeteelt wordt gebruikt; overigens is alles zand en afgegraven hoogveen (dalgrond', dat goede oogsten van aardappelen en rogge geeft en dus de grondstoffen voor vele fabrieken levert. - (Oosthoek 1916)

Het dorp Hoogezand ligt aan het Winschoterdiep en aan de spoorlijn Groningen-Nieuweschans ; het is met Sappemeer aaneengebouwd (één station). Het ontstond in 1657 toen de vervening begon.

In het stichtingsjaar 1618 heette de plaats Hooge sant, een zandige hoogte, waarop de eerste woningen werden gebouwd t.b.v. de veenontginningen.

Veenafgravingsgebied

Vanaf de 15e eeuw werd in de omgeving van Hoogezand veen afgegraven, maar in 1616 begon men met de systematische afgraving van het gebied. In deze tijd werd ook het Winschoterdiep gegraven. Langs het kanaal ontstonden nederzettingen, waaronder Hoogezand en Sappemeer.

Jeneverstokers

In de overgang van ambacht naar fabriek speelden de moutwijnbranderijen in Hoogezand-Sappemeer een belangrijke rol. Moutwijn vormde de basis voor het stoken van jenever, een populaire drank. Al aan het einde van de achttiende eeuw, in 1798, liet Rudolf van Swinderen (bewoner van de sierlijke veenborg Jachtwijk in Foxham) als jeneverstoker van zich weten. Meest bekend is de moutwijndestilleerderij van Pieter van Calcar, die in 1839 ontstond.

De opkomst van de industrie
Vanaf de 19e eeuw groeiden Hoogezand en Sappemeer flink door de opkomst de industrie. Halverwege de 19e eeuw werd de aardappelmeelfabriek van Tonden gesticht. Hiermee begon de groei van de plaats Hoogezand, die het oorspronkelijk grotere Sappemeer daarmee voorbijstreefde. Rond 1869 werd de strokartonfabriek van Hooites en Beukema gesticht. Ook de bouw van kleine zeeschepen ontwikkelde zich en verplaatste zich langzaam richting Martenshoek. Nu kennen we o.a. nog Pattje en Bodewes.

Uitbreiding van het dorp
Vanaf 1850 werd Hoogezand steeds groter. Tijdens de demping van het Winschoterdiep tussen 1960 en 1980 werd langzamerhand het hele gebied tussen de spoorlijn en het nieuwe kanaal volgebouwd. Er ontstond tevens een groot winkelcentrum in de wijk Gorecht-Oost, nu bekend als de Hoogemeeren. Hiernaast is nu het Huis van Cultuur en Bestuur gevestigd, waarin onder andere het Kielzog, het gemeentehuis, de bibliotheek en het Historisch Archief gevestigd zijn.

Geschiedenis
Al vanaf de 15de eeuw werd in de omgeving van Hoogezand veen afgegraven door het klooster Essen. In 1616 begon de systematische vervening van het gebied; de stad had een vergunning bemachtigd van vijf Utrechtse heren o.l.v. jonkheer Jelis van Stoutenburg, die in 1604 een compagnie vormden. Meteen pakte zij de zaken aan door een kanaal te graven van de Hunze bij Waterhuizen tot Foxhol en verder oostwaarts. De stad kreeg de gronden in pacht van de provincie Groningen. In 1618 voerde dit nieuwe kanaal, het Winschoterdiep, voorbij het Hooge Sandt en in 1628 werd het door het inmiddels drooggelegde Sappemeer geleid. In dat jaar voer het eerste schip door het Winschoterdiep, dat toen gereed was tot Zuidbroek.

Langs het diep ontstonden nederzettingen als Hoogezand en Sappemeer. In de 18de eeuw nam de veenderij af en kwamen landbouw en scheepvaart op. Hoogezand en Sappemeer groeiden sterk door de opkomst van de aardappelmeel- en strokartonindustrie. In 1842 stichtte W.A. Scholten in Foxhol ten w. van Hoogezand de eerste aardappelmeelfabriek (Tonden); hierna volgden er meer, mede door de intrede van de stoommachine. Door de aanwezigheid van veel zoet water was ook de strokartonindustrie aantrekkelijk.

De eerste fabriek in Hoogezand werd in 1869 opgericht. Uit de bouw van turfschepen in de 18de eeuw ontwikkelde zich ook de bouw van kleine zeeschepen. De werven lagen tussen de woningen aan het Winschoterdiep. Met de bouw van de eerste ijzeren schepen (1880) verplaatsten zij zich naar het W., richting Martenshoek. De belangrijkste werven hier zijn nu Bodewes, Van Diepen, Partje, Smit, Coops & Nieborg, BSM en Merkur (zie scheepsbouw).

Vanaf 1850 ontstond langs het Winschoterdiep één langgerekte lintbebouwing, met als uiteindelijk gevolg de gemeentefusie in 1949. In de periode 1910-1940 werden de wijken Westerpark en Oosterpark gebouwd. In de jaren '50 werd het Winschoterdiep verbreed en aan de noordzijde omgelegd; in de periode 1960-1980 werd het oude kanaal gedempt en gaandeweg werd het gehele gebied tussen de spoorlijn Groningen-Nieuweschans en het nieuwe kanaal volgebouwd. In de periode 1970-1990 ten slotte verrezen aan de zuidzijde (aan de andere kant van de spoorlijn) de nieuwbouwwijken Gorecht en Woldwijck. In Hoogezand is een sterke concentratie van tuinbouw.

De hervormde kerk is in 1669 gebouwd en in 1734 uitgebreid; in 1926 kreeg ze het huidige tentdak. De kerk bezit een preekstoel uit 1726, een raadsbank met het wapen van de stad Groningen uit de eerste helft van de 18de eeuw. De hervormde pastorie uit 1728 vormt één geheel met de pastorie. Op ruime afstand van de kerk staat bij het kerkhof de vrijstaande, in 1783 ter vervanging van een houten klokkenstoel gebouwde toren. Op het kerkhof zijn enkele rijke grafmonumenten van industriële families en een grote collectie gietijzeren graftekens te vinden.

Bron:
• historischarchief.midden-groningen.nl/ontdekken/op-de-kaart/gemeente-hoogezand-sappemeer/hoogezand

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.


Er is nog niet op dit artikel gereageerd.

Pageviews vandaag: 9.