kunstbusgroningen

Lexicon Kunstbus Groningen

Dit artikel is 10-03-2022 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

Holwierde

Gron: Holwier. Dorp bestaande uit de samengegroeide wierden Katmis, Bansum en Holwierde ten noorden van Appingedam onder Bierum in de gemeente Eemsdelta in Groningen. Verbonden met Krewerd door de Krewerderweg en de Holwierderweg. In het dorp stond een van de juffertorens die dienst deed als baken voor de schepen op de Eems. Het dorp werd zwaar getroffen bij de bevrijding van Delfzijl, zodat het grootste deel van het dorp nu bestaat uit naoorlogse bebouwing. Holwierde telt 980 inwoners (2021).


Grotere kaart weergeven

In 1806 werd de stenen helm van de juffertoren er afgenomen; in 1836 viel hij in, en in 1855 is hij gesloopt. Hij was 203 voet (60 m) hoog. De kerk van Holwierde is hersteld in 1951. Er staat een Duitse bunker uit 1943-1944.

De tufstenen kerk dateert in oorsprong uit het eind van de 11de eeuw; in het derde kwart van de 13de eeuw is ze verhoogd in baksteen; in het begin van de 14de eeuw is ze vergroot met dwarspand en koor. Ze is vervallen en verminkt in de 19de eeuw. De tegenwoordige vormgeving van exterieur en interieur is het resultaat van een omstreden restauratie in 1945-1951. Er bevinden zich een laatgotische houten doxaal, enkele voorreformatorische banken, waarvan een met 1559 is gedateerd, en een preekstoel en avondmaalstafel uit het midden van de 17de eeuw. De kerk van Holwierde heeft evenals het gehele dorp zwaar geleden bij de bevrijding op het eind van WOII (april 1945).

Bij Holwierde stonden de borgen Eisingeheem en Nansum (zie Nansum); de eerste verdween al in de 17de eeuw en op het borgterrein verrees een boerderij, eveneens verwoest in 1945. Vermeldenswaard is ook de duivelsflint: een steen met een aan de duivel toegeschreven voetafdruk.

In de 13de eeuw Halwirth, Haljwirth = mogelijk halve wierde; wellicht toch eerder Halu-wirth = afhellende of laaggelegen wierde.

Schimpnamen voor de inwoners: Doofpotten, Teertunnen en Katten.

Geschiedenis
Oorspronkelijk zijn er drie wierden aan weerszijden van het Bierumermaar/Groote Heekt (precieze grens tussen beide is onduidelijk). Katmis (2,68 meter boven NAP) is het wierdedorpje aan de westoever, Holwirth (met de kerk, 2,82 meter) en Ban(t)sum (3,29 meter) ligt aan de oostoever. In de loop der tijd groeiden de plaatsen aaneen en begin 20e eeuw zijn de drie plaatsen bestuurlijk verenigd. Katmis en Holwierde waren vroeger over de Groote Heekt verbonden door de 'Hiligho-brug' ("Heilige Brug"), die werd aangelegd door de kloosterlingen van het klooster Feldwerd (bij Oldenklooster). Later werd deze klap vervangen door een vaste brug ten noorden hiervan, die werd opgeblazen in 1945 en daarna is vervangen door de huidige vaste brug hier weer ten noorden van.

Holwierde wordt bewoond vanaf de vroege middeleeuwen op een hoger gelegen kwelderwal. Het wordt mogelijk voor het eerst genoemd in de laat-negende-eeuwse Vita Liudgeri van Altfrid, de derde bisschop van M√ľnster. Volgens deze levensbeschrijving van zijn voorganger Liudger ontmoet die op zijn missie in de Ommelanden in het plaatsje Helewyret (vlak bij Wyscwyrt en Werfhem) de blinde zanger Bernlef, die bij de harp zingt van de daden van het voorgeslacht en de krijgsverrichtingen van de koningen. Volgens sommige auteurs gaat het daarbij om Holwierde. De meeste auteurs houden het echter op Helwerd, een wierde ten zuiden van Usquert en Warffum.

In 1344 werd het dorp Halwirth of Halfwirth genoemd. Hol slaat op 'lage', hoewel ook wel 'heilige', 'afhellende' en 'halve' als verklaring voorkomt. In de late middeleeuwen kreeg de plaats door het vergraven van de Grote Heekt vanaf Jukwerd een verbinding met het Damsterdiep. In 1536 werd de plaats verwoest door troepen van Meindert van Ham. Bij de Sint-Maartensvloed van 1686 vielen in Holwierde 37 doden en bij de Kerstvloed van 1717 30 doden, waarop in 1718 de Vierburenpolder werd bedijkt en het gebied voor verdere watersnoden werd behoed. Holwierde vormde samen met Marsum een rechtsstoel. Op 16 november 1813 werd Holwierde net als de omliggende dorpen geplunderd door Franse troepen tijdens het Beleg van Delfzijl.

In april 1945 werd het dorp zwaar getroffen door de beschietingen tussen Canadese en Duitse troepen, die onder meer vanuit de Batterie Nansum het dorp bestookten tijdens de bevrijding van Delfzijl. De Canadezen hadden eerst een kring gelegd rond Holwierde en de kustbatterij en lagen bij Krewerd en Oldenklooster. Op 23 april wisten ze in een verrassingsactie de Duitsers bij boerderij Oosterfeldwerd uit te schakelen en een paar gebouwen in Holwierde te bezetten. Hierbij hadden ze 20 aldaar gelegerde Duitse soldaten over het hoofd gezien. Bij een daaropvolgend vuurgevecht kwamen alle Duitsers en een Canadees om. Erger was dat de batterij was gealarmeerd en op Holwierde begon te schieten. In de dagen tot 29 april werd het dorp in man-tegen-mangevechten veroverd, waarbij 60 Duitsers werden gedood. De batterij werd op 28 april door een luchtaanval met vijf vliegtuigen verwoest. De kosten van de bevrijding waren zeer hoog voor Holwierde. Onder de bevolking vielen 25 doden en een groot deel van het dorp werd verwoest bij de beschietingen. Op de kerk na verdwenen alle historische gebouwen. Van de zestien omringende boerderijen werden twaalf verwoest en de rest raakte zwaar beschadigd. Troepen die de Canadezen aflosten plunderden in de dagen na de verovering 's nachts de overgebleven huizen. Het laatste overgebleven monument, de molen, brandde samen met omringende gebouwen af op 26 oktober 1945. Na de oorlog werd vooral aan oostzijde van het Bierumermaar nieuwbouw gepleegd. De wijk De Rippert (naar de familie Ripperda, die hier landerijen had) aan zuidzijde van Bansum dateert bijvoorbeeld uit de jaren zestig, en Schelpenplan aan noordzijde van de wierde uit het einde van de jaren zeventig.

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.