kunstbusgroningen

Lexicon Kunstbus Groningen

Dit artikel is 04-01-2022 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

Helpman

Helpman (Gronings: Helpen) was een dorp gelegen op de Hondsrug tussen Groningen en Haren. Sinds 1915 is het een deel van de stad Groningen. Tot dan hoorde het bij de gemeente Haren. Nu een wijk in het Z.O. van de stad Groningen. In de 13de-14de eeuw Heltmen, Heltman, to Helpman, later ook Helpen. Betekenis wellicht: Heltamen = de lieden van Helte (mansnaam).


Grotere kaart weergeven

Geschiedenis
De oudst bekende naam van het dorp, in een oorkonde uit 1245, is Heltman, waarschijnlijk afgeleid van een mansnaam. Later raakte het dorp bekend als Helpen. Het was een van de kerspelen van Gorecht. Er moet in die tijd ook al een kerk of kapel geweest zijn, maar daar zijn geen sporen van gevonden. De huidige Helperkerk dateert uit 1900.

Ter hoogte van Helpman stond in de middeleeuwen het leprozengasthuis van Groningen: het Sint Jurgensgasthuis. In de buurt daarvan werd aan het einde van de vijftiende eeuw een kapel gebouwd die speciaal gewijd was aan het heilig sacrament. De bouw hing samen met de vondst van een aantal hosties die daar begraven waren na een diefstal uit het klooster van Aduard. De plek waar de hosties werden gevonden werd bekend als Heilige stede; ter plaatse staat tegenwoordig de Villa Hilghestede.

In de late Middeleeuwen was Helpman een bedevaartsplaats, ontstaan op de Heilige Stede omstreeks 1483 ten gevolge van het hostiewonder: hier wierp een onrustig geworden kerkdief twee gestolen kelken, een ciborium en drie hosties uit Aduard weg. Zij werden teruggevonden. In 1495 werd in Kampen als straf een bedevaart hierheen opgelegd.

In de zeventiende eeuw kwamen Helpman en omgeving in trek bij welgestelde stadjers. Er werden diverse buitenplaatsen gebouwd, zoals Groenestein. Hoewel veel van die buitens de tand des tijds niet hebben doorstaan ademt met name het zuidelijke deel van de Verlengde Hereweg nog steeds een rijke sfeer met grote villa's op ruime kavels.

Ten N. van Helpman lag de Helper Linie of Linie van Helpman, aangelegd in 1698-1700 door Menno van Coehoorn en lopend van het Hoornsediep naar het Schuitendiep, compleet met redoutes, bastions en muren. Zij heeft echter nooit dienst hoeven te doen. In 1870 werd de linie voor het laatst in staat van tegenweer gebracht met het oog op de Frans-Duitse oorlog die in 1871 uitbrak; in 1874 werd de stad Groningen als vesting opgeheven. De zuidelijke gracht was nat, vandaar de Nattebrug; de droge gracht ter hoogte van het Sterrebos is verdwenen. Helpman is verder bekend door de landgoederen Groenendaal, Groenestein en Coendersborg, het Engelse Kamp, waar tijdens WOI Britse geïnterneerden verbleven en waar toekomstige dienstplichtige soldaten werden gekeurd, en de Van Mesdag kliniek. Het Rooms-Katholieke Ziekenhuis werd in de jaren '70 overgebracht naar het Z.W. van de stad Groningen, 'achter' de wijk Corpus den Hoorn.

Buurt
De oude grens tussen de stad en Helpman is het Helperdiep, met daarover in de Verlengde Hereweg de Natte brug. Aan de westzijde ligt De Wijert, als grens geldt de Hora Siccamasingel. Aan de oostzijde ligt de buurt Coendersborg, waarbij de Haydnlaan en de Troelstralaan als grens geldt. Aan zuidzijde vormden de Goeman Borgesiuslaan en de Van Ketwich Verschuurlaan de grens met De Wijert-Zuid en de Villabuurt. Ter onderscheid van zelfde straatnamen in Groningen en Helpman hebben die in het voormalige dorp het voorvoegsel "Helper" gekregen. Dus Brink werd Helper Brink en de Kerkstraat werd Helperkerkstraat.

Tot de opmerkelijke gebouwen in Helpman behoort het voormalige Rooms Katholiek Ziekenhuis aan de Verlengde Hereweg. Aan de Moddermanlaan staat een van de oudste zwembaden van Groningen, het Helperbad. Het Montessori Lyceum Groningen is gevestigd aan de Helper Brink. Aan de westrand van de wijk staat de naoorlogse San Salvatorkerk, waarvan de vormentaal teruggaat tot de basilieken van het late Romeinse Keizerrijk.

In het dorp Helpman waren eind 19e en begin van de 20e eeuw diverse industrieën. Deze lagen vooral aan de Helper Westsingel en de Helper Oostsingel, bij het Helperdiep. Een van de grootste was de brouwerij van W. Keizer, N.V. Vereenigde Bierbrouwerijen Keizer Barbarossa in de Helper Kerkstraat. In de Emmastraat stond de Coöperatieve Verlichtingsfabriek. De enige nu nog overgebleven industrie is de hoefijzerfabriek aan de Helper Westsingel. Tussen 1959 en 1966 stond aan diezelfde Helper Westsingel het legendarische jeugdpodium 't Krotje.

Waterschap Helpman

Helpman is een voormalig waterschap in de provincie Groningen. Het is ontstaan als fusie van de waterschappen de Dilgt, Helpman en Sterrenberg. In 1970 werd de naam gewijzigd in Dilgt en Hemmen.

Het schap lag tussen Groningen en Haren, grotendeels ten oosten van het Noord-Willemskanaal. De noordgrens kwam ongeveer overeen met de Hora Siccemasingel. De oostgrens lag beneden de Hondsrug, globaal tussen de A28 en de Hereweg. De zuidgrens lag bij de Jorissenwijk op de huidige grens van de bebouwing van Haren (Slauwerhofflaan). Aan de westkant van het Noord-Willemakanaal lagen twee gebieden (het Lokland en het gebiedje omsloten door de Van Iddekingeweg, de Henri Dunantlaan en Laan Corpus den Hoorn) de die eveneens bij het waterschap behoorden en die met een grondpomp (onderleider) verbonden waren met de polder. De molen van de polder, De Helper genaamd, sloeg uit op het Noord-Willemskanaal. De molen werd in 1971 verplaatst naar de oever van het Paterswoldsemeer.

Waterstaatkundig gezien ligt het gebied sinds 2000 binnen dat van het waterschap Hunze en Aa's.

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.