Lexicon Kunstbus Groningen

Dit artikel is 04-01-2022 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

heksen

In de provincie Groningen, in de Ommelanden en met name Westerwolde, zijn tussen 1547 en 1597 57 heksen, toen nog tovenaars of tovenaarsen genoemd, verbrand, vijftig vrouwen en zeven mannen. Vooral plaatselijke rechters speelden hierbij een rol, de hoofdmannen probeerden een matigende invloed uit te oefenen.

Heksen waren, in de folklore, vrouwen die bovennatuurlijke krachten ontleenden aan hun omgang met de duivel. Daardoor konden ze bijvoorbeeld op een bok door de lucht vliegen, de toekomst voorspellen en ziekte veroorzaken.

Een heks was ook de belichaming van alles wat mannen angst aanjoeg in een vrouw. Heksen worden vaak beschreven als vrouwen die zich naakt en onbeschaamd vertonen en zich overgeven aan wilde dansen en seksuele uitspattingen. Heksen worden vaak afgebeeld terwijl zij man-onvriendelijke handelingen verrichten.

Naast kwalijke toverkunsten schreef men deze heksen een verbond met de duivel toe. Dit laatste vinden we ook nog, zij minder vaak, in de omvangrijke latere mondelinge overlevering. Daarin zijn heksen (in het Westerkwartier ook tsjoenders genoemd) mannen of (vooral oude) vrouwen met bovennatuurlijke krachten, die zij vooral aanwenden om kwaad te doen en schade te berokkenen. Sommige heksen hebben een toverboek ('t Swaarde Boek, Het zevende boek van Mozes) dat van achteren naar voren gelezen moet worden. Na hun dood verdwijnt het. Zij kunnen zich in dieren veranderen (kat, haas, hond, muis, teek, enz.) en (nadat zij zich met een groene zalf ingesmeerd hebben) op allerlei voorwerpen (wastobbe, juk, botervat, bezemsteel, enz.) vliegen. Zij houden, onder andere bij het Schildmeer, te Luddeweer en op de Kattekamp bij Noordhorn, bijeenkomsten met de duivel, waar het wild toegaat, of als heksen onder elkaar, waarbij ze in kattengedaante dansen.

Hekserij zit in bepaalde families, het gaat over van moeder op dochter of van tante op nicht. Spijk was een echt heksennest. Wil een vrouw die voorbestemd is heks te worden dit niet, dan moet ze in plaats van God de duivel afzweren (Ik stoa hier op n wilgen, / Ik zweer de duvel of mit aal zien hilgen).

Heksen moeten heksen, anders gaan ze zelf dood. Ze betoveren vooral de mensen, het vee, de karn (boterheksen) en het weer. Mensen (kinderen met name) worden bijv. behekst door kransen in hun kussen te heksen. Ze delen behekst fruit (appels, pruimen), eieren, drinken of snoepgoed uit. Wie dit nuttigt, wordt ziek en braakt padden of kikkers uit. Met nestelknopen (een knoop in een broekveter) maken ze mannen impotent.

Koeien kunnen ze op afstand melken. Pijnheksen betoveren op afstand; wisselheksen halen kinderen uit de wieg en leggen hun eigen er voor in de plaats (zie ook aardmannetjes). Een heks is pas volleerd, als hij/zij muizen met staarten maken kan. Middelen om hekserij te voorkomen of ongedaan te maken zijn bijvoorbeeld: een vlierboom bij de kelder planten, een kruissleutel onder de karn of een gloeiend ijzer erin leggen, een kruis bij de deur maken, duiveldrek onder de drempel begraven, of, als niets helpt, de duivelbanner erbij halen. Verbrandt men een heksenkrans, een levende haan of zwarte kip in een pot, of brengt men hierin spelden aan de kook, dan moet de heks zich openbaren. Weet zij dit proces niet te stoppen, dan verbrandt ze.

Met behulp van de sleutelproef kan men achter de naam van de heks komen. Men bindt een sleutel in de bijbel bij johannes 1:1, laat de baard van de sleutel op een vinger rusten en noemt de namen van mogelijke heksen. Bij de naam van een heks draait de vinger. Heksen in diergedaante kan men met een zilveren kogel schieten. Verwondt men een heksendier, dan herkent men later de heks aan de wond.

Zie ook Sint Jan, spinwijf, zieledier, zustertorens.

[Van der Kooi]

Lit.: Huizenga-Onnekes, Heksen, Volksverhalen 30-31, 4546, 61-62, 73-113; J. Kampman, 'Heksen in Westerwolde', GHJ 1998,20-32; P. Priester en A. Barske, 'Vervolging van tovenaars(en) in Groningen 1547-1597', Volkskundig Bulletin 12 (1986) 50-76; Toverij in Nederland, 1795-1985 (Amsterdam 1990).

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.


Er is nog niet op dit artikel gereageerd.

Pageviews vandaag: 8.