kunstbusgroningen

Lexicon Kunstbus Groningen

Dit artikel is 01-01-2022 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

heerd

Heerd is de benaming voor een boerderij in Groningerland. Met de heerd wordt eigenlijk de haard, de stookplaats (heerdstede), bedoeld, maar in de loop van de geschiedenis werd met de term heerd de gehele boerderij (het gebouw) en de bijbehorende landerijen aangeduid: alles dus wat bij de heerd hoort. In rechte lijn achter het huis gelegen, ,,zich opstrekkende'' oorspronkelijk tot in de nog onbebouwd liggende gronden, soms aanweerszijden van de weg.

Veel boerderijen in de Groninger Ommelanden dragen daarom een naam eindigend op heerd (soms: heert). Het eerste gedeelte van de naam is vaak de familienaam van de eerste bewoners. Bij nieuwe bewoners werd de naam van de heerd niet gewijzigd. Dit had ook te maken met het feit dat het bewonen van sommige heerden, de zogenaamde edele heerden, bepaalde rechten gaf, bijvoorbeeld bij de rechtspraak of in het bestuur van een zijlvest.

De heerden hadden alle een naam; de Heerdencommissie in Groningen houdt zich met de geschiedenis bezig. (Heerden is verhollandst; 't mv. is heetten.)

De rechtspraak was vóór 1811 verbonden aan de heerden. Oorspronkelijk ging het rechterschap in de rechtstoelen in de Ommelanden rond over de eigenaars van de heerden. De bevoegdheid om op zijn beurt een jaar recht te spreken, werd beschouwd als een 'gerechtigheid en heerlijkheid', verbonden aan de heerd.
In de Ommelanden (Westerkwartier, Hunzingo en Fivelgo) was aan het bezit van een heerd van tenminste 30 deimt, juk of grazen het recht verbonden en tevens de plicht van de eigenaar, om op zijn beurt het redgerambt of redgerschap, in het Westerkwartier het grietmanschap (→grietman) uit te oefenen.
De namen van de gerechtigde heerden stonden op zgn. klauwlijsten. Klauwen of kluften waren de onderdelen van een rechtstoel. De rechtstoel ging dus per klauw om over de heerden.

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.