kunstbusgroningen

Lexicon Kunstbus Groningen

Dit artikel is 20-03-2022 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

Groninger kloosters

In Groningen kwamen de volgende ordes voor: augustijner heremieten, Cisterciënzers, dominicanen, franciscanen, johannieters, kruisheren en premonstratenzers. Daarvan waren de augustijner heremieten, dominicanen en franciscanen bedelordes. Het landbezit van de middeleeuwse kloosters was aanzienlijk - destijds ruim een kwart van het bebouwbare land in de provincie.

In Groningen werden de kloosters voornamelijk in twee periodes gesticht: 1. van het laatste kwart van de 12de tot en met het eerste kwart van de 14de eeuw en 2. in de tweede helft van de 15de eeuw. De 14de eeuw was een periode van verval in het kloosterwezen, waarna in de 15de eeuw interne hervormingen plaatsvonden (Congregatie van Bursfeld en Boingus). Over de bewoneraantallen van de Groninger kloosters is weinig bekend. De meeste kloosters beschikten over een stadshuis (refugium) in de stad Groningen. Veel kloosters werden gebruikt als plaats voor diplomatieke onderhandelingen. De kloosters op het platteland hadden veel te lijden van oorlogssituaties zoals in het begin van de 15de en op het eind van de 16de eeuw.

Al in het begin van die laatste eeuw verminderde de belangstelling voor intrede. Velen traden ook uit onder invloed van lutheranisme en wederdoperij. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog bezweken vele kloosters onder de last van rondtrekkende troepen: eerst bij de veldtochten naar Jemgum en Heiligerlee, later na de staatsgreep van Rennenberg. In maart 1580 werd de stad Groningen steeds meer ingesloten door de Staatse troepen en werden veel kloosters verwoest. Slechts het klooster Ter Apel en de ziekenzaal van de abdij van Aduard bleven gespaard.

Op 15 februari 1595 leverde een groot aantal abten en prioren het zegel van hun klooster in bij de Staten, waarmee hun zelfstandigheid verloren ging. De kloostergoederen kwamen in een apart fonds van de Staten van Stad en Lande om daaruit predikanten en onderwijzers (ad pios usus) te betalen. Deze rekeningen zijn van groot belang voor de reconstructie van het kloosterbezit, evenals topografische kaarten.

Behalve de in Groningen gelegen kloosters waren er buiten de provinciegrenzen nog enkele op Groningen georiënteerd: het cisterciënzer mannenklooster Gerkesklooster, het vrouwenklooster van dezelfde orde in Assen en het huis van de Duitse Orde in Bunne; ook zij hadden een stadshuis in Groningen.

In 1594 veroverden prins Maurits en Willem Lodewijk van Nassau de stad Groningen op de Spanjaarden. Dat betekende de overgave van de laatste Spaansgezinde en katholieke stad in de Noordelijke Nederlanden, bezegeld in het Tractaat van Reductie. Stad en ommelanden werden samen als zevende gewest opgenomen in de Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden.

Het tractaat bepaalde ook dat de gereformeerde religie voortaan de enige godsdienst was die openlijk mocht worden beleden. Direct gevolg hiervan was dat de katholieke eredienst werd verboden en de dertig kloosters opgeheven. De kloosterlingen kregen nog wel alimentatie. Ze mochten in de kloosters blijven wonen, als ze maar niet meer 'katholiek' deden.

Het Kruisherenklooster/Museum Klooster - het enige middeleeuwse plattelandsklooster van Nederland - is nog geheel intact, alhoewel van de oorspronkelijke rijkdom veel verloren is gegaan.

Van drie andere kloosters zijn nog restanten overgebleven. In Aduard is dat de ziekenzaal - het infirmarium - van de cisterciënser abdij, in Thesinge het koor van de kloosterkerk, nu in gebruik als Nederlands hervormde kerk en in Ten Boer een gedeelte van het benedictinesser klooster.

In de loop van de tijd zijn de meeste gebouwen gesloopt en werden de stenen verkocht. Het grootste deel van het landbezit van de kloosters is in de achttiende eeuw verkocht. In het begin van die eeuw zijn de kloostergoederen door landmeters in kaart gebracht.

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.