Lexicon Kunstbus Groningen

Dit artikel is 06-01-2021 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

Geert Jans Cool

Geert Cool, geboren in 1802 te Appingedam, overleden 1866 te Gerkesklooster, was hervormd predikant en een van de eerste schrijvers in de Groninger volkstaal; zo verscheen onder andere Schuitpraatjes (1827), in vrijzinnige
geest geschreven. Vooral bekend werd zijn Zaamenspraak tusschen Pijter en Jaap (1822). Van hem stamt de uitdrukking n zunege Paiter, voor iemand die erg zuinig is.

Zaamenspraak tusschen Pijter en Jaap, dij malkaar op de weg ontmuiten boeten Stijntilpoorte.
Het eerste stuk proza, dat in de Groninger volkstaal gedrukt is. Uit de titel, die maar een heel klein beetje op Grunnegers gelijkt, blijkt al hoe onwennig men eerst stond tegenover de volkstaal. Men schreef toen het Grunnegers nog zo dat men toch vooral niet al te ver afweek van 't Hollands. Men wist geen raad met de spelling en men gebruikte Hollandse woorden, zo als ontmuiten. Toch was de schrijver niemand minder dan Ds. Geert Jans Cool. Zijn naam stond niet afgedrukt op zijn Groninger stukje, en zo ging het ook met andere schrijvers. Men had belangstelling voor de volkstaal en het werk werd ook alom gelezen en voorgedragen. De Zaamenspraak werd zelfs zo bekend, dat wij in Groningerland nu na meer dan honderd jaar nog altijd spreken van n zunege Paiter. Maar met dat al.... het was toch maar de volkstaal; het stond niet deftig genoeg in die oude deftige tijd; nee, men zette toch maar liever zijn naam er vooreerst niet bij.

In 1822 gaf Ds. M. T. Laurman bij Van Boekeren in Stad zijn Proeve van kleine taalkundige Bijdragen uit. Heel merkwaardig die woordenlijst van de dominee uit Westerbroek. En nog merkwaardiger. dat hij achter in zijn boekje een plaats inruimde aan een van de pennevruchten van zijn Damster ambtgenoot Cool.
Jaap is een boer. die te veel in de herberg zit, in koren speculeert en niet op zijn bedrijf past. Paiter is een oppassende boer. die geen geld onnodig uitgeeft: hij leeft nog altijd onder ons voort aIs de Zunege Paiter. In deze samenspraak leest hij Jaap de les en Jaap belooft beterschap; hij geeft Pait er de hand op: hij zal geen agootsie meer maken. d.w.z. hij zal niet meer spekuleren in koren of koolzaad.

Pijter: 'k Wil dij helpen. as ik kan.
Heur dan tou. en laat dij raaden:
Kijs de beste van twij kwaaden.
Biet de zoere appel deur:
Heste 't nou nog in dien keur.
Hol dij bij dien boerenzaaken;
Dan moust gijn agootsie maaken:
Ploug en zaij. maar koop gijn zaad:
Sta vroug op, en arbaid laat.
Moust ook nijt zoo los meer leven ..... .

Jaap: ...... Dan zal mi de DuveI haaIen,
As ik ooit weer koren koop
Of mi in de drank verloop.
Mout ik dan in e stad rais wezen,
Krieg 'k doar op n bret te Iezen:
Goud Iogies, Jannever, Bijr!
Dan 'krigt satan gijn kertijr.

Pijter: Jaap! onthoI wat ik dij zeg,
Duste 't nijt, bist ijwig weg.

Jaap: Heur Pijt! 'k wil der nijt op vluiken,
Maar gijn mens zaI mij meer zuiken
As in hoes en op mien land;
Daar, ol jong, door hest mien hand.

Oet.

De mening dat Cool de auteur was is later overigens wel bestreden :)

Geert Jans Cool in ieder geval wel een van de eersten, die in de volkstaal schreef. In 1827 gaf hij de 'Schuitpraatjes' uit naar de mode van de dag: gesprekken over aI wat toen de geesten bezig hield in goedmoedig vrijzinnige stijI. Er kwam in 1836 nog een vervolg op in de Nieuwe Schuitpraatjes.
Cool was sedert 1827 predikant te Asten in Brabant. Hij stond te Bierum 1830-'58; verder te Garijp; dan te Niekerk (1865), OIdekerk en Faan; het Iaatst te Gerkesklooster (1865-1866).

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.

Pageviews vandaag: 3.