Lexicon Kunstbus Groningen

Dit artikel is 24-11-2020 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

Bourtange

Gronings: Boertang. (Voormalig) vestingdorp in de provincie Groningen nabij de Duitse grens, dat tijdens de Nederlandse Opstand is aangelegd. Van 1580 tot 1851 in functie en aangelegd op een zandrug = tange in het Bourtanger Moeras. Bourtange ligt in de gemeente Westerwolde, in de gelijknamige streek. Het is een beschermd dorpsgezicht.

Tussen 1811 en 1821 was Bourtange een zelfstandige gemeente, waartoe in het beginjaar ook Ter Apel, Onstwedde, Sellingen, Vlagtwedde en Wedde behoorden. In 1811 werden Vlagtwedde en Onstwedde afgesplitst. In 1821 ging Bourtange op in de gemeente Vlagtwedde, die in 2018 met de gemeente Bellingwedde de nieuwe gemeente Westerwolde ging vormen.

Bourtange is bereikbaar via de N365. Ten westen van het dorp loopt het Bourtangerkanaal, een zijtak van het Ruiten-Aa-kanaal waarin zich ter hoogte van het dorp de Bourtangersluis bevindt.

Ontstaan Bourtange

In 1580, tijdens de Nederlandse Opstand, volgde de stad Groningen de noordelijke stadhouder Rennenberg in zijn keuze voor Spanje. De stad werd toen bevoorraad vanuit Duitsland, via een weg op de zandrug (tange) die door het Bourtangermoeras voerde.
Om deze bevoorradingsweg te blokkeren gaf Willem van Oranje aan de overste Diderick van Sonoy opdracht om op deze weg een schans aan te leggen. Uit 1580 dateert de eerste aanleg op initiatief van Willem van Oranje, toen Diederik van Sonoy de toevoer naar de
Spanjaarden in Groningen wilde verhinderen,
maar zijn Staatse troepen door Rennenberg werden verjaagd. In de achtergevel van de hervormde kerk bevindt zich een gedenksteen uit 1583, het officiële stichtingsjaar.
Na zijn dood werd het werk voortgezet door Willems opvolger en neef Willem Lodewijk van Nassau (de oudste zoon van zijn broer Jan VI de Oude).

In 1593 was de bouw ervan voltooid op basis van een radiaal plan met vijf bastions door Adriaen Antonisz van Alkmaar. In dat jaar viel Verdugo de schans aan, maar deze bleef onder commandeur De Jonge behouden en bleek van groot belang bij de belegering van de stad Groningen door prins Maurits in 1594.

In 1594 werd de stad Groningen heroverd en werd de vesting Bourtange onderdeel van de grensverdediging van de drie noordelijke provincies Groningen, Friesland en Drenthe.

Prins Maurits in 1594 versterkte de vesting in 1605; in 1607 werden twee ravelijnen, een kroonwerk en een contrescarp toegevoegd, in 1645 twee hoornwerken. Toen ontstond wellicht ook het radiale stratenpatroon vanuit het vijfhoekige marktplein. De vesting doorstond de belegering van 1665-1666, toen in de Münsterse Oorlog 2.000 vijanden door 500 Staatsen werden verjaagd.

De vesting werd onder andere in 1665 tijdens de Eerste Münsterse Oorlog verbeterd, en in 1672, tijdens de Tweede Münsterse Oorlog toen Bernhard von Galen Groningen aanviel. Ook de tweede belegering, in 1672, liep goed af. Bernhard Johan Prott hield stand tegen hernieuwde Münsterse aanvallen. Een aanbod van 200.000 gulden door bisschop Bernhard van Galen werd afgeslagen. In het jaar daarop hielden de vestingbewoners een strooptocht in Münsterland en versloegen een bisschopsleger, waarbij 200 soldaten sneuvelden.

In 1704 werd een nieuw “kruithuis” gebouwd met een bijzondere constructie. Het dak ligt los op de muren, zodat bij een explosie het gehele gebouw niet uit elkaar zou spatten. Enkel het dak zou weggeblazen worden. Voorheen bestond een kruitmagazijn uit meters dikke muren en dito dak.

Vesting Bourtange


Door de vestiging van burgers kreeg Bourtange de status van een vesting. In 1742 bereikte de vesting de grootste omvang. Aan de oostzijde kwamen tussen de half bastions van het kroonwerk twee ravelijnen, het glacis werd afgegraven en er kwam een nieuwe contrescarp aan de oostzijde, waarvan het glacis overliep in een natte horizon, dit geheel op basis van de plannen van Pieter de la Rive.

Opvallend aan de Vesting Bourtange is de vorm, namelijk een vijfhoek. De 14 lindebomen op het marktplein zijn oorspronkelijk geplaatst langs de zijden van het middelste pentagon.

Door de vestiging van burgers in het verdedigingswerk Bourtange groeide de defensieve militaire stelling uit tot een stadje met een eigen en bijzondere militaire-burgerlijke samenlevingsvorm. Dergelijke samenlevingsvormen bleven tot in de 19de eeuw algemeen gangbaar in vestingsteden.

Verval Bourtange

Doordat het Bourtangermoeras steeds meer verdroogde ondanks maatregelen om dit te verhinderen, en de vuurkracht van geschut groter werd, nam de militaire betekenis van de vesting af. In 1851 werd de vesting officieel opgeheven en werd Bourtange een agrarisch dorp in Westerwolde. De vrijkomende gronden werden verkaveld en er kwam een verharde weg van Wedde naar de grens.

Omstreeks 1920 kreeg Bourtange een haventje en verbinding met het Ruiten-Aakanaal door het Bourtangerkanaal; in eerstgenoemd kanaal ligt thans de Bourtangersluis.

Reconstructie vesting Bourtange

Rond 1960 liep het dorp leeg. Bourtange was niet met de tijd meegegaan en was geen plaats waar jongeren zich vestigden. De gemeente Vlagtwedde liet vervolgens de vesting herbouwen in de staat zoals die in 1742 geweest was; van het voormalig geheel waren alleen nog een stuk voorgracht en een bastion over. Men vindt dus thans bij de grens tussen Duitsland en Nederland (Groningen) een vesting uit vervlogen tijden, die vrijelijk te bezoeken is. De vesting is tegenwoordig dan ook een toeristische attractie van betekenis.

In 1967 werd Bourtange aangewezen als beschermd dorpsgezicht, in 1972 werd metterdaad met de reconstructie
begonnen. Deze heeft een schat aan bodemvondsten opgeleverd: wapens, munitie, gebruiksvoorwerpen, gereedschappen. Zij vormen de kern van de collectie in museum De Baracquen, een soldatenbarak uit de 17de
eeuw. In het Kruithuis wordt de geschiedenis van Bourtange getoond aan de hand van kaarten, gravures, foto's en dia's.

Naast de op de hoornwerken na volledig gereconstrueerde vestingwerken vindt de bezoeker er diverse bezienswaardigheden: het Marktplein met eeuwenoude lindebomen, zes musea, een kaarsenmakerij, winkels en restaurants, een historisch hotel (de kamers zijn voorzien van een bedstede). Daarnaast is de vestingmolen herbouwd en is de rosmolen gereconstrueerd. In het zomerseizoen worden er historische evenementen in de vesting georganiseerd, waaronder een van de grootste historische slagnabootsingen van Nederland: de Slag om Bourtange.

De synagoge, die dateert van 1842, werd in 1974 gerestaureerd en herbergt thans het Joods Synagogaal Museum; in de periode 1913-1974 in gebruik als woonhuis. De hervormde kerk (1869) verving een voorganger uit 1607; het is een zaalkerk met een dakruiter. Het interieur bevat o.a. een 17de-eeuwse preekstoel en een tiengebodenbord uit ca. 1600. Andere monumentale gebouwen in het gerestaureerde Bourtange zijn de voormalige school (ca. 1900), het Commandeurslogement (17de eeuw), het Majoorslogement (1647; gerestaureerd in 1954), het Kapiteinslogement (1647; 19de-eeuwse boerderij), het Tweelingpand (1661; kapiteinslogement annex bakkerij), het Dorpswoonhuis (ca. 1875), het café annex schoolmeesterswoning (1888) en het Landhuis, in 1982 gereconstrueerd op de plaats van de hervormde pastorie. Buiten de vesting liggen ook nog enkele schansen: Bakoven met Bakovensmeij en Bakovenkade en het retranchement De Linie (1796), met omringende gronden het eigendom van de Stichting het Groninger Landschap. Herkenbare toponiemen zijn voorts Munstersche Kampen, De Kampen en Inundatieweg.

Schimpnaam voor de inwoners: Haaideschoapen.

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.

Pageviews vandaag: 19.